ਫ਼ੌਜੀ ਅਤੇ ਬੰਦੂਕ – ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀ

■ ਮੂਲ ਲੇਖਕ: ਸੁਰੇਸ਼ ਬਰਨਵਾਲ

■ ਅਨੁਵਾਦਕ: ਪ੍ਰੋ. ਨਵ ਸੰਗੀਤ ਸਿੰਘ

ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਬਰਫ਼ ਹੀ ਬਰਫ਼ ਸੀ…

ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਬਰਫ਼ ਹੀ ਬਰਫ਼ ਸੀ। ਮੌਤ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਛਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਬਸ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਬੰਦੂਕ ਦੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜ ਉੱਠਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਚੀਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਕਿਤੇ ਇੱਕ ਜੀਵਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਇਸੇ ਬਰਫ਼ ਦੀ ਅੰਤਹੀਣ ਚਾਦਰ ਉੱਤੇ ਲੜਖੜਾਉਂਦੇ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਫ਼ੌਜੀ ਤੁਰਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਦੀ ਟੁਕੜੀ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਫ਼ੌਜੀ ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਬਚ ਵੀ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ। ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਰਾਹ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਸੀ।

ਚਲਦੇ-ਚਲਦੇ ਉਹਦਾ ਸਰੀਰ ਥੱਕ ਕੇ ਚੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਚੌਵੀ ਘੰਟਿਆਂ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ ਸੀ। ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ ਟੰਗੀ ਕਿੱਟ ਵਿੱਚ ਬਿਸਕੁਟ ਦਾ ਇਕ ਆਖ਼ਰੀ ਟੁਕੜਾ ਬਾਕੀ ਸੀ, ਜੋ ਉਹ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਹਾਲਤ ਲਈ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੋਤਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੀ ਘੁੱਟ ਬਚੇ ਸਨ। ਦੋ ਘੰਟੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਘੁੱਟ ਪੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੋਤਲ ਦਾ ਭਾਰ ਤੋਲ ਕੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਕਿੰਨਾ ਪਾਣੀ ਬਚਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।

ਉਹਦੀ ਵਰਦੀ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਟ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਬਾਂਹ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਖੂਨ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਪਰ ਵਰਦੀ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਬੰਦੂਕ ਸੀ ਅਤੇ ਕਮਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਤੂਸ।

ਕਿੰਨੀ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਸੀ — ਜੀਵਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਂਹ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਭਰਪੂਰ ਸਮੱਗਰੀ।

ਉਹ ਲਗਭਗ ਚੇਤਨਾ-ਵਿਹੀਣ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ…

ਯੁੱਧ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ

ਯੁੱਧ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਫ਼ੌਜੀ ਦੀ ਮਨੋਸਥਿਤੀ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ — ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪ ਨਾ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਲਾਸ਼ਾਂ, ਚੀਕਾਂ, ਧਮਾਕਿਆਂ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਫ਼ੌਜੀ ਮਸ਼ੀਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਹ ਮਾਰਦਾ ਹੈ — ਬਿਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ।
ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ — ਬਿਨਾ ਜਿਉਣ ਦੇ।

ਪਰ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਫ਼ੌਜੀ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਤੋੜਦੀ ਹੈ — ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਯਾਦ।

ਹਰ ਪਲ ਇਕ ਡਰ — “ਕੀ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਪਹੁੰਚ ਪਾਵਾਂਗਾ?”

ਅਜਿਹੇ ਵੇਲੇ ਉਸਦਾ ਇਕੋ ਸਾਥੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਉਸਦੀ ਬੰਦੂਕ।

ਬੰਦੂਕ ਦਾ ਸੰਵਾਦ

ਇਸ ਫ਼ੌਜੀ ਦੀ ਬੰਦੂਕ ਵੀ ਥੱਕ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।

ਇੱਕ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦੀ ਸੰਗੀਨ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੇਖੀਆਂ —
ਚਾਵਲ ਬਣਾਉਂਦੀ ਪਤਨੀ…
ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਮਾਂ…
ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਆਇਆ ਬੱਚਾ…
ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਰੀਂਘਦੀ ਛੋਟੀ ਬੱਚੀ…

ਫ਼ੌਜੀ ਨੂੰ ਲੱਗਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਬੰਦੂਕ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।

“ਕਿਉਂ ਥੱਕ ਗਿਆ?”
“ਹਾਂ…”
“ਆਰਾਮ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ?”
“ਜਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਜਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਸਾਨੂੰ ਆਰਾਮ ਕਿੱਥੇ?”

ਬੰਦੂਕ ਨੇ ਤਰਕ ਦਿੱਤਾ —
“ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਤੇਰਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਤੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈਂ।”

ਫ਼ੌਜੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ।
ਗੱਲ ਸਹੀ ਵੀ ਸੀ… ਅਤੇ ਗ਼ਲਤ ਵੀ।

ਮੌਤ ਦਾ ਪਲ

ਇਕ ਹੋਰ ਫ਼ੌਜੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
ਉਸਦੇ ਥੈਲੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਬਿਸਕੁਟ ਸੀ, ਨਾ ਪਾਣੀ।

“ਇਹ ਤਾਂ ਵੈਸੇ ਹੀ ਮਰਨਾ ਸੀ…” ਪਹਿਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ।

ਬੰਦੂਕ ਹੱਸੀ —
“ਤੂੰ ਕਿਹੜਾ ਬਚਣਾ ਹੈ?”

ਫ਼ੌਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਯਾਦ ਆ ਗਈ।
ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਵ-ਵਿਆਹੀ ਪਤਨੀ।

ਅਖੀਰ ਗੋਲੀ ਚੱਲੀ — ਇਸ ਵਾਰ ਪਹਿਲਾ ਫ਼ੌਜੀ ਡਿੱਗਿਆ।

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੋਤਲ ਅਤੇ ਬਿਸਕੁਟ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਆਪਣੀ ਗੋਦੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ।
ਉਸਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਇਆ।

ਅਖੀਰਲੇ ਪਲ ਉਸ ਨੇ ਬੰਦੂਕ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ —

“ਤੂੰ ਠੀਕ ਕਹਿ ਰਹੀ ਸੀ… ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਸਾਥੀ ਹੀ ਨੇ…”

ਅਤੇ ਉਹ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਬੰਦੂਕਾਂ ਦਾ ਅੰਤ

ਦੂਜੇ ਫ਼ੌਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਨੂੰ ਸਲੂਟ ਕੀਤਾ।
ਜਦ ਤੁਰਨ ਲੱਗਾ, ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਬੰਦੂਕ ਬੋਲੀ —

“ਮੈਨੂੰ ਇਥੇ ਬਰਫ਼ ਵਿੱਚ ਦਬਾ ਦਿਓ… ਮੈਂ ਥੱਕ ਗਈ ਹਾਂ…”

ਉਸ ਨੇ ਟੋਆ ਖੋਦ ਕੇ ਬੰਦੂਕ ਦੱਬ ਦਿੱਤੀ।

ਅਚਾਨਕ ਉਸਨੂੰ ਭਾਸ ਹੋਇਆ —
ਸਾਰੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਫ਼ੌਜੀ ਉੱਠ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੱਬ ਰਹੇ ਹਨ।

ਕੀ ਇਹ ਭਰਮ ਸੀ?
ਜਾਂ ਸੱਚ?

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੰਦੂਕ ਵੀ ਦੱਬ ਦਿੱਤੀ।
ਕਾਰਤੂਸ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ।
ਕਿੱਟ ਲਾਹ ਦਿੱਤੀ।

ਹੁਣ ਉਹ ਫ਼ੌਜੀ ਨਹੀਂ ਸੀ —
ਇਕ ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਸੀ।

ਅੰਤਿਮ ਦ੍ਰਿਸ਼

ਉਹ ਲੜਖੜਾਉਂਦਾ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਮਰੇ ਹੋਇਆਂ ਲਈ ਦੁਆ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ।

ਪਰ ਦੂਰ…
ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਹਲਚਲ ਵਿੱਚ
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਧੂੰਆਂ ਕੱਢ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਲੱਖਾਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਨਵੇਂ ਰੰਗਰੂਟ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ —

ਸਿਖਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ —
ਕਿਵੇਂ ਮਾਰਨਾ ਹੈ…
ਜਾਂ ਫਿਰ…
ਕਿਵੇਂ ਮਰਨਾ ਹੈ।

ਸੰਪਰਕ

ਸੁਰੇਸ਼ ਬਰਨਵਾਲ
ਹਿਸਾਰ ਰੋਡ, ਸਿਰਸਾ – 125055 (ਹਰਿਆਣਾ)
ਮੋ.: 9466200712

ਪ੍ਰੋ. ਨਵ ਸੰਗੀਤ ਸਿੰਘ
ਪੋਸਟਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ
ਅਕਾਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ – 151302 (ਬਠਿੰਡਾ)
ਮੋ.: 9417692015